ดีซ่าน ( 黄疸, Jaundice)

    ดีซ่าน (Jaundice) เป็นอาการป่วยที่เยื่อบุตาขาว เนื้อเยื่อและผิวหนังของผู้ป่วยกลายเป็นสีเหลือง เรียกอีกชื่อหนึ่งคือ “ภาวะตัวเหลืองตาเหลือง” เกิดจากการมีปริมาณสารบิลิรูบิน (Bilirubin) ในกระแสเลือดมากเกินไป มาจากหลายสาเหตุหรือจากการเจ็บป่วยอื่นๆ โดยส่วนใหญ่เกิดจากการทำงานที่ผิดปกติของตับ ระบบน้ำดีและเซลล์เม็ดเลือดแดง
อาการของดีซ่าน

    ลักษณะอาการแสดงหลักของภาวะดีซ่านที่สังเกตเห็นได้ชัดเจน คือ ดวงตาและผิวหนังมีสีเหลือง อุจจาระอาจมีสีซีดลงและปัสสาวะมีสีเข้ม นอกจากภาวะตัวเหลืองตาเหลืองที่ปรากฏเด่นชัด อาจพบอาการป่วยที่เกิดขึ้นร่วมกัน โดยอาจมีอาการร่วมเพียงอย่างเดียวหรือหลายอย่าง เช่น

• อ่อนเพลีย หมดแรง เหนื่อยง่าย
• เบื่ออาหาร คลื่นไส้อาเจียน
• ปวดบริเวณชายโครงด้านขวา
• ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ
• ท้องบวม ขาบวม น้ำหนักลด
• มีไข้ หนาวสั่น คันตามตัว

สาเหตุของดีซ่าน

    ดีซ่านเกิดจากความผิดปกติของปริมาณสารบิลิรูบินในกระแสเลือด ทำให้เห็นผิวหนังและเยื่อตาขาวเป็นสีเหลือง โดยปกติ เซลล์เม็ดเลือดแดงจะมีการสลายตัวและเกิดเซลล์ใหม่มาแทนที่ สารบิลิรูบินเป็นสารที่เกิดจากการที่เซลล์เม็ดเลือดแดงเก่าสลายตัว โดยสารนี้จะถูกขับออกไปตามท่อน้ำดีและกระแสเลือด ลำเลียงไปตามอวัยวะต่างๆ ไปจนถึงอวัยวะที่มีหน้าที่กำจัดของเสียออกจากร่างกาย คือ ลำไส้ จึงสามารถพบความผิดปกติของสีของเสียที่ถูกขับออกจากร่างกายอย่างปัสสาวะและอุจจาระด้วย
    บางกรณีที่พบภาวะดีซ่านในเด็กแรกเกิด อาจเกิดจากการพัฒนาระบบต่างๆ ภายในร่างกายและอวัยวะที่ยังไม่เติบโตแข็งแรงเต็มที่ อาการควรจะหายไปภายในสองสัปดาห์ ในทารกที่คลอดครบกำหนดหากพบว่ามีอาการนานเกินไปหรือหากมีอาการที่น่าสงสัยของโรคอื่นร่วม ควรรีบพบแพทย์เพื่อทำการตรวจรักษาทันที

ภาวะดีซ่าน แบ่งตามตำแหน่งของการเกิด ดังนี้  

• ดีซ่านที่เกิดก่อนเข้าสู่ตับ : เกิดภาวะดีซ่านก่อนสารบิลิรูบินจะถูกลำเลียงตามกระแสเลือดไปที่ตับ เช่น เกิดจากการติดเชื้อในกระแสเลือดอย่างโรคไข้จับสั่นหรือมาลาเรีย โรคโลหิตจางชนิดต่างๆ เช่น โรคโลหิตจางธาลัสซีเมีย โรคโลหิตจางเม็ดเลือดแดงแตกง่าย
• ดีซ่านที่เกิดภายในตับ : เกิดภาวะดีซ่านภายในตับ เกิดจากความผิดปกติหรือความเสียหายภายในตับ เช่น โรคตับแข็ง มะเร็งตับ หรือป่วยเป็น Gilbert’s Syndrome ซึ่งเป็นความผิดปกติทางพันธุกรรมทำให้ตับไม่สามารถสังเคราะห์บิลิรูบินแล้วขับออกไปได้ตามปกติ
• ดีซ่านที่เกิดหลังออกจากตับ : เกิดภาวะดีซ่านเนื่องจากไม่สามารถลำเลียงสารบิลิรูบินไปสู่ลำไส้ได้ เช่น เกิดจากการมีนิ่วหรือเนื้องอกในอวัยวะลำเลียงที่เกี่ยวข้อง มะเร็งตับอ่อน ตับอ่อนอักเสบ

การจำแนกกลุ่มเพื่อรักษา

   กลุ่มอาการดีซ่าน (黄疸) ทางการแพทย์แผนจีน มี 3 อาการหลัก คือ ตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะเหลือง โดยเฉพาะตาเหลืองเป็นอาการที่เกิดก่อนและหายช้ากว่าอาการอื่น
    สาเหตุและกลไกการเกิดโรค มี 4 สาเหตุใหญ่ เสียชี่จากภายนอก อาหาร ตรากตรำ และป่วยด้วยโรคอื่น โดยทั่วไปถ้าเกิดจากสาเหตุภายนอกจะเฉียบพลันรุนแรง ถ้าเกิดจากสาเหตุภายในจะค่อยเป็นค่อยไป

การจำแนกกลุ่มเพื่อการรักษา

• หยางหวง (阳黄) แบ่งออกเป็น 4 กลุ่มย่อย คือ
  • มีความร้อนมากกว่าความชื้น (热重于湿证)
    • อาการทางคลินิก : ตัวเหลืองเป็นสีเหลืองสด ตาเหลือง ปัสสาวะเหลือง มีกลุ่มอาการร้อนชื้น คือ ตัวร้อน กระหายน้ำ จิตใจร้อนรุ่ม ปากแห้ง ท้องผูก อาจมีอาการของความชื้นอุดกั้นจงเจียว คือ ท้องอืดแน่น คลื่นไส้อาเจียน กลุ่มอาการนี้พบได้บ่อยในโรคไวรัสตับอักเสบชนิดเอ ถุงน้ำดีอักเสบ ตับอักเสบ หรือมีการอุดตันของท่อน้ำดี
    • ลักษณะลิ้น : ฝ้าเหลืองเหนียว
    • ลักษณะชีพจร : ชีพจรนุ่มเร็ว
    • หลักการรักษา : ขจัดความร้อน ทะลวงถุงน้ำดีให้คล่อง ระบายชื้นลดอาการเหลือง (清热通腑，利湿退黄)

  • มีความชื้นมากกว่าความร้อน (湿重于热证)
    • อาการทางคลินิก : มีตัวเหลืองตาเหลือง ลักษณะเหลืองสด มีอาการของความชื้นชัดเจน คือ เมื่อยเนื้อหนักตัว แน่นจุกทรวงอก ท้องอืด คลื่นไส้อาเจียน รับประทานได้น้อยลง ถ่ายเหลว
    • ลักษณะลิ้น : ลิ้นซีด ฝ้าขาวเหลืองเหนียว
    • ลักษณะชีพจร : ชีพจรนุ่มหรือนุ่มเร็ว
    • หลักการรักษา : เน้นขับความชื้น เสริมม้าม ขจัดความร้อน (利湿化浊运脾，佐以清热)

  • เกิดความร้อนสะสมที่ถุงน้ำดี (胆腑郁热证)
    • อาการทางคลินิก : ตัวเหลือง ตาเหลืองสีเหลืองสด มีอาการกลัวหนาว มีไข้ ตัวร้อน ปากขม คอแห้ง คลื่นไส้อาเจียน หรือเรอ สะอึก มีอาการแน่นทรวงอกชายโครง ปัสสาวะเหลือง อุจจาระแข็งถ่ายยาก
    • ลักษณะลิ้น : ลิ้นแดง ฝ้าเหลืองเหนียว
    • ลักษณะชีพจร : ชีพจรลื่นเร็ว
    • หลักการรักษา : กระจายชี่ตับ ระบายร้อน ทำให้น้ำดีขับออกได้คล่อง ลดตัวเหลือง (疏肝泄热，利胆退黄)

  • จี๋หวง (急黄) พบได้ในโรคตับอักเสบชนิดรุนแรง
    • อาการทางคลินิก : อาการกำเริบรวดเร็วฉับพลัน สีเหลืองจะเข้มขึ้นเรื่อยๆเป็นสีทองอร่าม ตัวร้อน กระหายน้ำ หมดสติ พูดจาเพ้อ ทุรนทุราย กระสับกระส่าย กระตุกเกร็ง อาจพบเลือดกำเดาออก ถ่ายเป็นเลือด เลือดออกใต้ผิวหนัง
    • ลักษณะลิ้น : ลิ้นแดงจัด
    • ลักษณะชีพจร : ชีพจรละเอียดเร็ว
    • หลักการรักษา : ขับร้อนขจัดพิษ ทำให้เลือดเย็น เปิดทวาร  (清热解毒，凉血开窍)
      

• อินหวง (阴黄) แบ่งเป็น 2 กลุ่มย่อย คือ
  • มีความเย็นชื้นอุดตัน (寒湿阻遏证)
    • อาการทางคลินิก :  สีเหลืองเหมือนมีการรมควัน มีอาการแน่นอืดท้อง ขี้หนาว รับประทานน้อย ถ่ายเหลว อ่อนเพลีย ไม่มีแรง
    • ลักษณะลิ้น : ลิ้นซีด ฝ้าขาวเหนียว
    • ลักษณะชีพจร : ชีพจรนุ่มอ่อนโยนหรือจมช้า
    • หลักการรักษา : อุ่นจงเจียว สลายความชื้น เสริมม้ามปรับสมดุลกระเพาะอาหาร (温中化湿，健脾和胃)
      
  • ม้ามพร่องมีความชื้นอุดตัน (脾虚湿滞证)
    • อาการทางคลินิก : มีอาการตัวเหลืองตาเหลือง สีเหลืองไม่สดใส มีอาการอ่อนเพลียไม่มีแรง ใจสั่น หายใจไม่อิ่ม
    • ลักษณะลิ้น : ลิ้นซีด ฝ้าขาว
    • ลักษณะชีพจร : ชีพจรนุ่มละเอียด
    • หลักการรักษา : บำรุงม้าม บำรุงเลือด ขับชื้นลดตัวเหลือง (健脾养血，利湿退黄)

การบำบัดรักษาทางการแพทย์แผนจีน

• ทานยาสมุนไพรจีนแคปซูลผลิตจากสมุนไพรจีน 100% (ผ่านกระบวนการผลิตที่ปลอดภัย ปราศจากสารสเตียรอยด์และสารเคมี) ตามแต่ละกลุ่มอาการและสาเหตุของโรค เช่น
  • อาการดีซ่านจากสาเหตุมีความร้อนมากกว่าความชื้น ทางคลินิกจะให้ทานยาสมุนไพรจีนที่มีสรรพคุณขจัดความร้อน ทะลวงถุงน้ำดีให้คล่อง ระบายชื้น ลดอาการตัวเหลือง รักษาดีซ่าน
  • อาการดีซ่านจากสาเหตุมีความชื้นมากกว่าความร้อน ทางคลินิกจะให้ทานยาสมุนไพรจีนที่มีฤทธิ์สรรพคุณขับความชื้น เสริมม้าม ขจัดความร้อน ลดอาการตัวเหลือง รักษาดีซ่าน

• การฝังเข็มตามกลุ่มอาการ ทำการฝังเข็มปรับสมดุลร่างกายตามแต่ละกลุ่มอาการ
  • อาการดีซ่านจากการที่ร่างกายเกิดความร้อนสะสมที่ถุงน้ำดี ทำการฝังเข็มตามจุดเส้นลมปราณที่มีสรรพคุณกระจายชี่ตับ ระบายร้อน ทำให้น้ำดีขับออกได้คล่อง ลดอาการตัวเหลือง รักษาดีซ่าน
  • อาการดีซ่านจากการที่ม้ามพร่องมีความชื้นอุดตัน ทำการฝังเข็มตามจุดเส้นลมปราณที่มีสรรพคุณบำรุงม้าม บำรุงเลือด ขับชื้น ลดอาการตัวเหลือง รักษาดีซ่าน
    
    

    

คำแนะนำจากแพทย์แผนจีน

การป้องกันดีซ่าน
    แม้ไม่มีวิธีการที่เฉพาะเจาะจงในการป้องกันการเกิดภาวะดีซ่าน แต่การป้องกันควรครอบคลุมหลายสาเหตุที่อาจเป็นที่มาของภาวะดีซ่าน คือ เน้นไปที่การดูแลสุขภาพเพื่อป้องกันการทำงานผิดปกติและการติดเชื้อในตับ เซลล์เม็ดเลือดแดงและระบบน้ำดี

การดูแลสุขภาพเป็นพื้นฐานสำคัญในการป้องกันโรค ประกอบด้วย

• การรับประทานอาหารให้ถูกสุขอนามัย ไม่รับประทานนอาหารดิบ เช่น ปลาน้ำจืดดิบ เนื่องจากเป็นสาเหตุของพยาธิใบไม้ในตับ และนำไปสู่มะเร็งทางเดินน้ำดีได้
• ลดหรืองดการดื่มแอลกอฮอล์ กาแฟ ชา การสูบบุหรี่หรือยาสูบชนิดต่างๆ และไม่ใช้สารเสพติด
• ควบคุมน้ำหนักตัวและระดับไขมันในเลือดให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสมเพื่อป้องกันการเกิดนิ่วในทางเดินน้ำดี
• ฉีดวัคซีนป้องกันโรคไวรัสตับอักเสบ ซึ่งในปัจจุบันมีวัคซีนป้องกันไวรัสตับอักเสบเอ และบี ที่ควรได้รับการฉีดหากมีความเสี่ยง ทั้งนี้ควรสอบถามแพทย์ถึงข้อดีข้อเสียต่อไป
• บริหารจัดการความเครียด หลีกเลี่ยงความเครียดและความวิตกกังวล ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อสุขภาพร่างกายได้ด้วย
• ควรนอนพักผ่อนให้เพียงพอ ควรนอนไม่เกิน 22.00 น.