อัมพาตใบหน้า( 面瘫 , Facial Paralysis , Bell’s palsy )

    อัมพาตใบหน้า โดยมากมักเกิดจากการอักเสบของเส้นประสาทใบหน้า (เส้นประสาทสมองคู่ที่7 facial nerve) ด้วยสาเหตุต่างๆ เช่น การติดเชื้อหรือได้รับบาดเจ็บ เป็นต้น
    อาการทางคลินิกจะพบว่ามีอาการอ่อนกำลังของกล้ามเนื้อบนใบหน้า ทำให้หลับตาได้ไม่แนบสนิท และมุมปากเบี้ยวเอียงลงปิดปากไม่สนิทแน่น มีอาการเสียการรับรสของปลายลิ้นด้านที่เป็นและในระยะแรกๆของโรคอาจมีอาการปวดหลังใบหู

อาการของโรค

   โรคอัมพาตใบหน้ามักเกิดที่ใบหน้าเพียงข้างเดียว อาการที่พบได้แก่ มุมปากเบี้ยวและตาปิดไม่สนิทเป็นอาการหลัก ประกอบกับรอยย่นที่หน้าผากและร่องแก้มหายไป ยักคิ้วหรือขมวดคิ้วไม่ได้ เคี้ยวอาหารหรือดื่มน้ำได้ลำบาก ผิวปากหรือทำแก้มป่องไม่ได้เนื่องจากกล้ามเนื้อบริเวณมุมปากไม่สามารถหดตัวได้ อาจมีอาการตาแห้ง น้ำลายแห้ง การรับรสชาติอาหารลดลง มีความไวต่อเสียงหรือเจ็บบริเวณหูร่วมด้วย ในกรณีที่ติดเชื้อไวรัส Herpes Zoster จะเกิดตุ่มน้ำใสบริเวณหูและใบหน้า หรือมีอาการเวียนศีรษะร่วมด้วย

ระยะการเกิดโรค แบ่งออกเป็น 3 ระยะ ดังนี้

• ระยะแรก (ระยะเฉียบพลัน) ตั้งแต่เริ่มป่วยจนถึง 15 วัน
• ระยะกลาง (ระยะฟื้นตัว) ตั้งแต่วันที่ 16 จนถึง 6 เดือน
• ระยะสุดท้าย (ระยะมีอาการหลงเหลือ) ตั้งแต่ 6 เดือนขึ้นไป

ระดับความรุนแรงของโรคอัมพาตใบหน้า ถูกแบ่งออกเป็น 6 ระดับตามความรุนแรง ดังนี้

• ระดับที่ 1 ปกติ (ใบหน้าสามารถขยับได้ทุกส่วน ลักษณะริมฝีปากปกติ)
• ระดับที่ 2 สูญเสียการทำงานเล็กน้อย (ใบหน้ามีอาการอ่อนแรงเล็กน้อยและมีมุมปากไม่เท่ากันเล็กน้อย)
• ระดับที่ 3 สูญเสียการทำงานระดับปานกลาง (ใบหน้าเบี้ยวชัดเจนแต่ไม่รุนแรง สามารถหลับตาให้สนิทได้แต่ต้องใช้ความพยายาม และมีมุมปากอ่อนแรงเล็กน้อย)
• ระดับที่ 4 สูญเสียการทำงานค่อนข้างมาก (ใบหน้าอ่อนแรงอย่างชัดเจน ไม่สามารถปิดตาให้สนิทได้และมีมุมปากตกอ่อนแรงอย่างชัดเจน)
• ระดับที่ 5 สูญเสียการทำงานขั้นรุนแรง (ใบหน้าเบี้ยวเห็นชัดเจนและมีมุมปากเบี้ยว ยกไม่ขึ้น)
• ระดับที่ 6 อัมพาตใบหน้า (ไม่สามารถขยับกล้ามเนื้อใบหน้าได้และมีมุมปากเบี้ยวชัดเจน)

สาเหตุของการเกิดโรค

    โรคนี้พบได้ทุกเพศทุกวัย ซึ่งในคนที่แข็งแรงดีมาก่อน มักเกิดในช่วงที่ร่างกายอ่อนแอ พักผ่อนน้อยจนทำให้มีการติดเชื้อไวรัส เช่น ไวรัสเริม ไวรัสไข้หวัดใหญ่ นอกจากนี้ยังพบบ่อยในสตรีตั้งครรภ์ ผู้ป่วยเบาหวาน มะเร็งเม็ดเลือดขาวหรือต่อมน้ำเหลือง ผู้ติดเชื้อไวรัส HIV เป็นต้น

• อาการอัมพาตใบหน้าที่ไม่ทราบสาเหตุการเกิด (Idiopathic) / Bell’s palsy เป็นสาเหตุที่พบมากที่สุด สามารถพบได้ทั้งเพศหญิงและเพศชาย
• อาการอัมพาตใบหน้าที่เกิดจากอุบัติเหตุ (Trauma) การได้รับบาดเจ็บที่ศีรษะหรืออุบัติเหตุที่มีการแตกของกะโหลกศีรษะหรือกระดูกบริเวณใบหน้า ซึ่งเป็นโครงสร้างที่อยู่ใกล้เคียงกับเส้นประสาทสมองคู่ที่ 7 ส่งผลให้เส้นประสาทเกิดความเสียหายได้
• อาการอัมพาตใบหน้าที่เกิดจากการอักเสบและการติดเชื้อ (Infection) มักเกิดจากการติดเชื้อไวรัส โดยเชื้อที่มักพบมากที่สุดคือ เชื้อ Herpes simplex โดยเชื้อไวรัสจะทำให้เกิดการอักเสบและบวมของเส้นประสาทสมองคู่ที่ 7 ส่งผลให้การนำสารสื่อประสาทลดลง และเกิดการอัมพาตตามมาได้ ซึ่งเป็นพยาธิสภาพแบบ Lower Motor Neuron (LMN) เช่น งูสวัด อีสุกอีใส เริม หัดเยอรมัน เป็นต้น โดยการติดเชื้อที่ทำให้เกิดโรคอัมพาตใบหน้านี้ อาจจะเรียกว่า Bell’s palsy ได้เช่นกัน
• อาการอัมพาตใบหน้าที่เกิดจากเนื้องอก (Neoplasia) โดยเฉพาะเนื้องอกที่เกิดบริเวณศีรษะและคอ เช่น เนื้องอกต่อมน้ำลาย (parotid malignancies) เนื้องอกบนเส้นประสาท (acoustic neuromas) เนื้องอกเยื่อหุ้มสมอง (meningioma) ถุงน้ำในสมอง (arachnoid cysts) เป็นต้น

ปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดโรคอัมพาตใบหน้า

• ผู้ที่มีคนในครอบครัวมีประวัติการเป็นโรคอัมพาตใบหน้า (กรรมพันธุ์)
• ผู้ที่มีโรคประจำตัว เช่น โรคเบาหวาน ความดันโลหิตสูงเรื้อรัง
• ผู้ที่มีโรคอ้วน
• ผู้ที่มีภาวะเครียดสูง
• ผู้ที่พักผ่อนน้อยติดต่อกันเป็นเวลานาน
  

การแยกแยะโรค

    เนื่องจากอัมพาตใบหน้าอาจเป็นความผิดปกติจากโรคอื่นได้ด้วย ดังนั้นในการวินิจฉัยจึงจำเป็นต้องแยกแยะออกจากโรคอื่นด้วย เช่น

• Ramsay - Hunt syndrome เป็นภาวะแทรกซ้อนจากการติดเชื้อไวรัส Herpes Zoster ที่กล้ามเนื้อบริเวณใบหน้าและหู มีตุ่มน้ำใสบริเวณหู เวียนศีรษะ ไวต่อเสียง ทนต่อเสียงดังไม่ได้ มีปัญหาการรับรสของลิ้น
• Central facial nerve palsy มักเจอในกลุ่มโรคหลอดเลือดสมอง เกิดอัมพาตครึ่งซีกในครึ่งล่างของใบหน้า คือกล้ามเนื้อใบหน้าส่วนบน(คิ้วและตา)ทำงานได้ปกติ กล้ามเนื้อใบหน้าส่วนล่างเป็นอัมพาต ส่วนการรับรส การได้ยินและต่อมน้ำลายทำงานได้ปกติ
• Guillain - Barre syndrome มักพบอาการอัมพาตของใบหน้าทั้งสองด้าน มีอาการแขนขาอ่อนแรงร่วมด้วย
• โรคหูชั้นในหรือชั้นกลางอักเสบ หรือโรคหูน้ำหนวก มักมีปัญหาเกี่ยวกับการได้ยินและมีประวัติหูชั้นกลางอักเสบร่วมด้วย
  

สาเหตุและกลไกการเกิดโรคในทางการแพทย์แผนจีน

    ส่วนมากเกิดจากเส้นลมปราณพร่อง แล้วมีลมเย็นหรือลมร้อนพัดเข้าสู่เส้นหยางหมิงหรือเส้าหยาง ทำให้ลมปราณอุดกั้นติดขัดคั่งค้างไม่ไปหล่อเลี้ยงเส้นเอ็นและกล้ามเนื้อ ผู้ป่วยมักมีประวัติการทำงานหนักมากเกินไปร่างกายจึงอยู่ในภาวะพร่อง เมื่อโดนลมต่างๆ(ลมเย็น ลมร้อน ลมชื้น ลมเสมหะ)กระทบที่ใบหน้าทำให้ชี่และเลือดอุดกั้นที่เส้นลมปราณลั่ว เมื่อเส้นลมปราณลั่วติดขัดจึงส่งผลให้การทำงานของกล้ามเนื้อบริเวณใบหน้าผิดปกติ กล้ามเนื้อใบหน้าไม่สามารถหย่อนและหดตัวได้เป็นเหตุให้เกิดโรคหน้าเบี้ยว
    โดยเส้นลมปราณลั่ว คือ เส้นลมปราณย่อยที่แตกแขนงออกมาจากเส้นลมปราณจิง(เส้นลมปราณหลัก)กระจายตัวเป็นเครือข่ายออกไปตามผิวหนัง รวมทั้งเชื่อมโยงอวัยวะกลวงและอวัยวะตันมีหน้าที่นำชี่และเลือดไปหล่อเลี้ยงส่วนต่างๆของร่างกายให้ทำงานได้ปกติ

การจำแนกกลุ่มการรักษา

• ลมภายนอกกระทำต่อเส้นหยางหมิงและเส้าหยาง ทำให้มีการอุดตันของชี่ในเส้นจิงลั่ว จึงไม่สามารถหล่อเลี้ยงกล้ามเนื้อได้ ผู้ป่วยจึงมีอาการปากเบี้ยวปิดปากไม่สนิท ปิดตาไม่สนิท มีไข้ กลัวหนาว
  •    ลักษณะลิ้น : ลิ้นเล็ก ฝ้าขาว
  •     ลักษณะชีพจร : ชีพจรลอย
  •     หลักการรักษา : ระบายลม ขจัดการอุดตันของเส้นลมปราณลั่ว

• ชี่และเลือดไม่เพียงพอทำให้เกิดลมภายใน พบในคนที่เจ็บป่วยเรื้อรังมานาน ปากและตาเบี้ยว ใบหน้าเกร็งและชา ปิดตาไม่สนิท
  •     ลักษณะลิ้น : ลิ้นซีด ฝ้าขาวบาง
  •     ลักษณะชีพจร : ชีพจรตึงเล็ก
  •     หลักการรักษา : บำรุงเลือด สงบลม 

การบำบัดรักษาทางแพทย์แผนจีน

สยามแพทย์แผนจีนคลินิกทำการรักษาอาการอัมพาตใบหน้า ตามแต่ละกลุ่มอาการของโรคโดยวิธีดังนี้ 

• ทานยาสมุนไพรจีนแคปซูลผลิตจากสมุนไพรจีน 100% (ผ่านกระบวนการผลิตที่ปลอดภัย ปราศจากสารสเตียรอยด์และสารเคมี) ตามแต่ละกลุ่มอาการ เช่น
  • ลมภายนอกกระทำต่อเส้นหยางหมิงและเส้าหยาง ให้ยาที่มีสรรพคุณระบายลม ขจัดการอุดตันของเส้นลมปราณลั่ว รักษาอาการอัมพาตใบหน้า
  • ชี่และเลือดไม่เพียงพอทำให้เกิดลมภายใน ให้ยาที่มีสรรพคุณบำรุงเลือด บำรุงชี่ สงบลม รักษาอาการอัมพาตใบหน้า

• การฝังเข็มปรับสมดุลร่างกาย ตามเส้นลมปราณและรักษาอาการที่เป็น ตามแต่ละกลุ่มอาการ เช่น
  • ลมภายนอกกระทำต่อเส้นหยางหมิงและเส้าหยาง ทำการฝังเข็มตามจุดฝังเข็มที่มีสรรพคุณระบายลม ขจัดการอุดตันของเส้นลมปราณลั่ว รักษาอาการอัมพาตใบหน้า
  • ชี่และเลือดไม่เพียงพอทำให้เกิดลมภายใน ทำการฝังเข็มตามจุดฝังเข็มที่มีสรรพคุณบำรุงเลือด บำรุงชี่ สงบลม รักษาอาการอัมพาตใบหน้า

• ครอบแก้ว ครอบแก้วบริเวณใบหน้า ช่วยผ่อนคลายกล้ามเนื้อใบหน้า ลดการหดเกร็งของกล้ามเนื้อบริเวณใบหน้า ช่วยกระตุ้นชี่และเลือดให้ไหลเวียนมาหล่อเลี้ยงบริเวณใบหน้า

• กัวซา กัวซาตามแนวกล้ามเนื้อบริเวณใบหน้า ช่วยกระตุ้นชี่และเลือดให้ไหลเวียนมาหล่อเลี้ยงบริเวณใบหน้า ช่วยยกกระชับกล้ามเนื้อที่หย่อนคล้อยบริเวณใบหน้า คลายกล้ามเนื้อที่หดเกร็งบริเวณใบหน้า 

• นวดกดจุด นวดกดจุดตามแนวเส้นลมปราณบนใบหน้า กระตุ้นเส้นลมปราณบนใบหน้า ทำให้ชี่และเลือดบนใบหน้าหมุนเวียนดีขึ้น คลายกล้ามเนื้อที่หดเกร็งบริเวณใบหน้า 

คำแนะนำจากแพทย์แผนจีน

• หลีกเลี่ยงการโดนลม ป้องกันโดยใส่หน้ากากอนามัยหรือแว่นตา
• พักผ่อนให้เพียงพอ ไม่นอนดึก ควรเข้านอนก่อน 22:00 น.
• ดื่มน้ำ โดยใช้การจิบเรื่อยๆทั้งวัน วันละ 2 - 3 ลิตร
• หลีกเลี่ยงอาหารรสจัด (หวาน เผ็ด เค็ม) ของมัน ทอด ปิ้ง ย่าง
• ทำจิตใจให้ผ่อนคลาย ไม่เครียด
• ออกกำลังกายกล้ามเนื้อใบหน้า (facial exercise) เช่น ปิดตาแน่น ทำปากจู๋ ยักคิ้ว แก้มป่อง ยิงฟัน เพื่อบริหารกล้ามเนื้อไม่ให้ฝ่อลีบช่วยให้เกิดการไหลเวียนของเลือดบริเวณใบหน้า ลดการดึงรั้งของกล้ามเนื้อใบหน้าและช่วยให้กล้ามเนื้อใบหน้าผ่อนคลาย โดยเป็นวิธีที่ได้ผลดีสามารถทำได้จนกว่าอาการจะดีขึ้น
• การวางแผ่นประคบร้อน ช่วยในการเพิ่มการไหลเวียนของโลหิตและลดความตึงตัวของกล้ามเนื้อใบหน้า โดยจะวางบริเวณใบหน้าด้านที่มีอาการประมาณ 15 - 20 นาที
• การนวดกล้ามเนื้อใบหน้า ช่วยในการลดความตึงรั้งของใบหน้า เนื่องจากผู้ป่วยจะมีอาการตึงรั้งมากกว่าปกติ โดยใช้เวลาการนวดทั้งใบหน้าประมาณ 10 นาที แบ่งนวดแต่ละส่วนเริ่มจากบนลงล่าง ตั้งแต่หน้าผาก เปลือกตา จมูก แก้ม เหนือริมฝีปาก ริมฝีปากและคาง โดยจะนวดใบหน้าทั้งสองข้างวนเป็นวงกลม โดยใช้นิ้ว 3 นิ้ว ได้แก่ นิ้วชี้ นิ้วกลาง และนิ้วนาง โดยเริ่มจากจุดกึ่งกลางของใบหน้าแล้ววนออกมาทางด้านข้าง
• รับประทานผักผลไม้ธัญพืชต่างๆให้มากขึ้น รับประทานอาหารที่มีเส้นใยสูง เช่น ธัญพืช ผักผลไม้ตามฤดูกาล ข้าวกล้องหรือข้าวขัดสีน้อย ถั่ว งาเป็นประจำ
• งดสูบบุหรี่ หลีกเลี่ยงแหล่งที่มีควันบุหรี่ด้วย
• ลดหรืองดการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์
• ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
• ดื่มน้ำอุ่นกึ่งร้อน ใส่เกลือปลายช้อนชา มะนาว 1/2-1 ลูก เพื่อลดความหนืดข้นของหลอดเลือด
• รับประทานมะเขือเทศ ลูกใหญ่วันละ 3 - 5 ลูก หรือมะเขือเทศราชินี 10 - 15 ลูก จะกินสด ปั่นเป็นน้ำ หรือทำกับข้าวก็ได้ เพื่อทำความสะอาดหลอดเลือด ลดความหนืดข้นของเลือดและบำรุงเลือด