นอนไม่หลับ (不寐 Insomnia) เป็นโรคความผิดปกติในการนอน เป็นภาวะนอนหลับยาก หลับไม่สนิทหรือหลับไม่ต่อเนื่อง ซึ่งเป็นปัญหาใหญ่ของคนวัยทำงานและผู้สูงอายุ หากปล่อยไว้นานจนเรื้อรังจะส่งผลเสียต่ออารมณ์ ความจำ การตื่นตัว ทำให้รู้สึกอ่อนเพลียตลอดเวลา โดยสาเหตุของการนอนไม่หลับนั้นเกิดจากหลายสาเหตุ เช่น อาหารที่รับประทาน รูปแบบการใช้ชีวิต โรคต่างๆ การใช้ยาบางชนิด ความเครียด ตลอดจนสภาพแวดล้อมภายนอกที่เข้ามารบกวน ซึ่งโดยปกติแล้วในแต่ละวันเราควรนอนหลับเป็นเวลาเฉลี่ย 7 – 9 ชั่วโมง

อาการนอนไม่หลับ แบ่งออกเป็น 3 ประเภท

• เข้าหลับยาก ต้องใช้ระยะเวลาเป็นชั่วโมงถึงจะหลับได้
 
• หลับไม่ลึก หลับแล้วมักตื่นขึ้นมากลางดึก บางคนอาจตื่นแล้วไม่สามารถหลับต่อได้
 
• หลับไม่ต่อเนื่อง จะมีอาการตื่นเป็นระยะ ทำให้รู้สึกว่าเหมือนไม่ได้หลับเลยตลอดทั้งคืน

อาการของโรคนอนไม่หลับ

• นอนหลับยาก ใช้เวลามากกว่า 20 นาที ถึงจะสามารถนอนหลับได้
   
• ตื่นกลางดึก ทุก 2-3 ชั่วโมงและหลับต่อยาก
   
• หลับได้ไม่นาน 2-3 ชั่วโมงก็ตื่น
 
• นอนไม่หลับมากกว่า 3 วันต่อสัปดาห์ เป็นเวลานานกว่า 3 เดือน
• เริ่มกระทบต่อชีวิตประจำวัน เช่น ขี้ลืม ป่วยง่าย

สาเหตุของโรคนอนไม่หลับ

• ปัญหาสิ่งแวดล้อม เสียงดังรบกวน สว่างเกินไป หรือคับแคบเกินไป ทำให้นอนหลับยาก
   
• อาการเจ็บป่วย เช่น ปวดท้อง ปวดตามเนื้อตัว เป็นโรคเกี่ยวกับการนอนหลับ มีปัญหาเรื่องระบบการหายใจ มีอาการไอ ภาวะโรคบางอย่างเชื่อมโยงกับอาการนอนไม่หลับ ได้แก่ อาการปวดเรื้อรัง มะเร็ง เบาหวาน โรคหัวใจ โรคหอบหืด โรคกรดไหลย้อน (GERD) โรคไทรอยด์ทำงานมากผิดปกติ โรคพาร์กินสัน และโรคอัลไซเมอร์ หรือมีการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน
   
• ความเครียด อาการวิตกกังวล แรงกดดัน หรือมีอาการซึมเศร้าและท้อแท้ หมดกำลังใจ หมดหวังในการใช้ชีวิต คิดว่าตัวเองไร้ค่า ยึดติดและอยู่กับตัวเองมากเกินไป
 
• แอลกอฮอล์ คาเฟอีนในกาแฟ บุหรี่ หรือการใช้ยาบางชนิดนั้นอาจส่งผลเกี่ยวกับการนอนหลับ
 
• ท้องว่าง ทำให้เกิดอาการอึดอัด หิวขึ้นมาในช่วงดึกหรืออิ่มมากเกินไป จนทำให้มีอาการแน่นท้องกลางดึกจนนอนไม่หลับ
   
• ภาวะการนอนหลับ เช่น การนอนละเมอ ฝันร้าย มีภาวะหยุดหายใจขณะหลับ หรือนอนไม่หลับจนติดเป็นนิสัย
   
• หน้าที่การงานที่ต้องเปลี่ยนเวลาการนอนอยู่สม่ำเสมอ เช่น หมอ พยาบาล ยาม พนักงานโรงแรม

ผลของโรคนอนไม่หลับ

• ร่างกายอ่อนเพลีย เพราะการไม่ได้นอนหรือหลับพักผ่อนไม่เพียงพอ
  
• หงุดหงิดง่าย เครียดง่าย จิตใจไม่ปกติ เพราะการไม่ได้นอนทำให้สภาพอารมณ์เกิดความผิดปกติได้
• เจ็บป่วยง่าย เพราะร่างกายไม่ได้พักผ่อนทำให้ภูมิคุ้มกันในร่างกายลดลง โดยเฉพาะโรคดังต่อไปนี้ โรคภูมิแพ้ หอบหืด ความดันโลหิตสูง จะได้รับผลกระทบจากอาการนอนไม่หลับมากเป็นพิเศษ
   
• ร่างกายขาดการซ่อมแซมตัวเอง เพราะตามนาฬิกาชีวิต ร่างกายจำเป็นต้องได้รับการพักผ่อนในช่วงกลางคืน การที่ไม่ได้นอนหลับ ทำให้ร่างกายไม่สามารถซ่อมแซมตัวเองตามเวลาได้
  
• ประสิทธิภาพการเรียน หรือการทำงานลดลง เพราะการนอนไม่หลับ ทำให้ร่างกายอ่อนเพลีย เป็นผลให้ประสิทธิภาพในการทำกิจกรรมลดลง

สาเหตุและกลไกการเกิดโรคในทางแพทย์แผนจีน

• มีสาเหตุจากปัจจัยภายนอก เช่น ไฟหรือความร้อนไปรบกวนเสินของหัวใจทำให้นอนไม่หลับ
   
• อารมณ์ที่แปรเปลี่ยนเร็ว หรือมีมากเกินไปทั้งอารมณ์ดีใจ เสียใจ โกรธ ครุ่นคิด วิตกกังวล หวาดกลัว ตกใจ สามารถแปรเปลี่ยนเป็นไฟไปรบกวนเสินของหัวใจส่งผลให้นอนไม่หลับได้
 
• การรับประทานอาหารไม่ถูกสุขลักษณะ ไม่ถูกวิธี เช่น รับประทานอาหารมื้อเย็นหรือก่อนนอนในปริมาณที่มากจนเกินไปทำให้อาหารไม่ย่อย ตกค้างทำให้นอนไม่หลับ  
 
• การเจ็บป่วยเรื้อรังหรืออายุที่มากขึ้นทำให้ร่างกายมีภาวะพร่อง เช่น เลือดพร่องทำให้นอนไม่หลับ
 
• เป็นมาแต่กำเนิด เช่น เป็นคนขวัญผวาง่าย ทำให้เสินไม่สามารถเก็บงำไว้ได้ส่งผลทำให้หลับไม่สนิทตื่นง่าย หรือตับไตพร่องแต่กำเนิด ทำให้สารจิงและเลือดหล่อเลี้ยงร่างกายไม่เพียงพอทำให้นอนไม่หลับ หรืออินของไตพร่องทำให้ไฟของหัวใจกำเริบ ทำให้หัวใจและไตทำงานไม่ประสานกันส่งผลให้นอนไม่หลับหรือหลับไม่สนิทได้

การวิเคราะห์แยกประเภทกลุ่มอาการ

กลุ่มอาการไฟตับรบกวนหัวใจ (肝火扰心)

• อาการทางคลินิก : นอนไม่หลับ ฝันมาก ถ้าเป็นมากจะไม่สามารถนอนหลับได้ทั้งคืน หงุดหงิด โมโหง่าย เวียนศีรษะ ปวดแน่นศีรษะ ตาแดง มีเสียงดังในหู ปากแห้ง คอขม ไม่อยากอาหาร ท้องผูก ปัสสาวะสีเข้ม
    
• ลักษณะลิ้น : ลิ้นแดง ฝ้าเหลือง
    
• ลักษณะชีพจร : ชีพจรตึงเล็กและเร็ว
    
• หลักการรักษา : ขจัดไฟตับ ช่วยให้จิตใจสงบ ทำให้นอนหลับ

กลุ่มอาการเสมหะร้อนรบกวนหัวใจ (痰热扰心)

• อาการทางคลินิก : ใจไม่สงบ นอนไม่หลับ แน่นหน้าอกและท้อง คลื่นไส้ เรอ ปากขม หนักศีรษะ ตาลาย
    
• ลักษณะของลิ้น : ลิ้นค่อนข้างแดง ฝ้าเหลืองเหนียว
    
• ลักษณะชีพจร : ชีพจรลื่นเร็ว
    
• หลักการรักษา : ขจัดความร้อน ขับเสมหะ ปรับจงเจียว ทำให้เสินสงบ ทำให้นอนหลับ

กลุ่มอาการหัวใจและม้ามพร่อง (心脾两虚)

• อาการทางคลินิก : นอนหลับได้ลำบาก ฝันมาก ตื่นง่าย หลับๆตื่นๆ ตื่นแล้วหลับต่อยาก ใจสั่น ใจหวิว หลงลืมง่าย ไม่มีแรง สีหน้าไม่สดชื่น ทานอาหารได้น้อย เบื่ออาหาร ท้องอืด เวียนศีรษะ ตาลาย แขนขาไม่มีแรง ถ่ายเหลว    
    
• ลักษณะของลิ้น : ลิ้นซีด ฝ้าบาง
    
• ลักษณะชีพจร : ชีพจรเล็กไม่มีแรง
    
• หลักการรักษา : บำรุงม้ามและหัวใจ บำรุงชี่ บำรุงเลือดเพื่อให้เสินสงบ ช่วยทำให้นอนหลับ

กลุ่มอาการหัวใจและไตไม่ประสานกัน (心肾不交)

• อาการทางคลินิก : ใจไม่สงบ นอนไม่หลับ นอนหลับได้ลำบาก ใจสั่น ฝันมาก เวียนศีรษะ หูมีเสียงดัง ปวดเมื่อยเอวและเข่า มีไข้ในช่วงเวลาบ่าย มีเหงื่อออกขณะนอนหลับ ร้อนที่แขนขาและทรวงอก(อาการร้อนทั้งห้า) คอแห้ง ในหญิงประจำเดือนมาไม่ปกติ ในผู้ชายอาจมีน้ำอสุจิเคลื่อน
    
• ลักษณะของลิ้น : ลิ้นแดง ฝ้าน้อยหรือไม่มีฝ้า
    
• ลักษณะชีพจร : ชีพจรเล็กเร็ว
    
• หลักการรักษา : เพิ่มอิน ลดไฟ ปรับหัวใจและไตให้ประสานกัน ช่วยทำให้นอนหลับ

กลุ่มอาการชี่หัวใจและถุงน้ำดีพร่อง (心胆气虚)

• อาการทางคลินิก : นอนไม่หลับ ตื่นตกใจง่าย มีความรู้สึกตื่นตัวทั้งวัน ขี้กลัว ใจสั่น หายใจสั้น เหงื่อออกง่าย อ่อนเพลียไม่มีแรง
    
• ลักษณะของลิ้น : ลิ้นซีด ฝ้าขาวบาง
    
• ลักษณะชีพจร : ชีพจรตึงเล็กละเอียด 
    
• หลักการรักษา : บำรุงชี่ระงับอาการตกใจ และช่วยให้เสินสงบ ปรับจิตใจ ช่วยทำให้นอนหลับ

สมุนไพรแก้อาการนอนไม่หลับ

• ดอกคาร์โมมายล์ เป็นสมุนไพรที่ช่วยในการบรรเทาความเครียด ช่วยให้ระบบประสาท และสมองผ่อนคลาย เลือดลมไหลเวียนดีขึ้น ทำให้หลับได้ง่ายขึ้น ทานโดยการใช้ชงแทนชา (สามารถหาซื้อได้ในห้างสรรพสินค้า)
 

• รากบัวและเกสรบัว มีฤทธิ์ทำให้ระบบประสาทผ่อนคลาย จึงช่วยให้นอนหลับดีขึ้น สามารถใช้เป็นส่วนประกอบอาหาร หรือตากแห้งแล้วชงแทนชาดื่มได้
 

• น้ำกล้วยหอมปั่น กล้วยหอม 2 ลูกกับนมสด 250 มล. ปั่นผสมให้เข้ากัน รับประทานก่อนนอน 1 ชม. จะทำให้สงบจิตประสาท ทำให้หลับสบาย
 

• น้ำผึ้งบดงาดำ น้ำผึ้ง100กรัม งาดำ75กรัม นำงาดำไปบด ผสมกับน้ำผึ้งและน้ำอุ่น แบ่งรับประทานเช้า-เย็น ช่วยเรื่องระบบประสาทอ่อนแอ นอนไม่หลับ

        

การบำบัดรักษาทางแพทย์แผนจีน

สยามแพทย์แผนจีนคลินิกทำการรักษาอาการนอนไม่หลับ ตามแต่ละกลุ่มอาการของโรคโดยวิธีดังนี้

ทานยาสมุนไพรจีนแคปซูลผลิตจากสมุนไพรจีน 100%

ผ่านกระบวนการผลิตที่ปลอดภัย ปราศจากสารสเตียรอยด์และสารเคมี ตามแต่ละกลุ่มอาการ เช่น

• กลุ่มอาการไฟตับรบกวนหัวใจ ให้ยาที่มีสรรพคุณขจัดไฟตับ ช่วยให้จิตใจสงบ ช่วยทำให้นอนหลับ
 
• กลุ่มอาการชี่หัวใจและถุงน้ำดีพร่อง ให้ยาที่มีสรรพคุณบำรุงชี่ระงับอาการตกใจ และช่วยให้เสินสงบ ปรับจิตใจ ช่วยทำให้นอนหลับ

การฝังเข็มปรับสมดุลร่างกาย

ตามเส้นลมปราณและรักษาอาการที่เป็น ตามแต่ละกลุ่มอาการ เช่น

• กลุ่มอาการหัวใจและไตไม่ประสานกัน ทำการฝังเข็มตามจุดฝังเข็มที่มีสรรพคุณเพิ่มอิน ลดไฟ ปรับหัวใจและไตให้ประสานกัน ช่วยทำให้นอนหลับ
 
• กลุ่มอาการเสมหะร้อนรบกวนหัวใจ ทำการฝังเข็มตามจุดฝังเข็มที่มีสรรพคุณขจัดความร้อน ขับเสมหะ ปรับจงเจียว ทำให้เสินสงบ ทำให้นอนหลับ

  

คำแนะนำจากแพทย์แผนจีน

• จัดที่นอนให้เหมาะสม สบายเหมาะแก่การนอน เงียบสงบ อุณหภูมิที่เย็นสบายพอเหมาะ ไม่ควรเปิดโทรทัศน์ และหากต้องการให้ร่างกายพักผ่อนมากจริงๆให้ปิดเครื่องมือสื่อสารทุกชนิดจะได้ไม่มีเสียงรบกวนขณะนอนหลับ
   
• ผ่อนคลายกล้ามเนื้อก่อนนอน เช่น การนวดให้ร่างกายผ่อนคลาย การแช่น้ำอุ่น
 
• หลีกเลี่ยงการนอนกลางวัน หรือการใช้ยาที่ทำให้เกิดอาการง่วงซึมในช่วงกลางวัน
 
• เมื่อรู้สึกง่วงจะต้องเข้านอนทันที ให้เวลาการเข้านอนเหมือนกันทุกคืน ร่างกายจะจดจำเวลานอนเอง
 
• หลีกเลี่ยงอาหารมื้อหนักหรืออาหารที่ย่อยยากก่อนนอน เพราะจะทำให้ปวดท้อง เนื่องจากมีอาการกรดไหลย้อน ถ้าท้องว่างให้รับประทานอาหารเบาๆ เช่น ขนมปังชิ้นเล็ก นมอุ่นหรือน้ำผลไม้
 
• หากนอนไม่หลับให้ไปทำกิจกรรมเบาๆ เช่น อ่านหนังสือ ฟังเพลง หรือนั่งสมาธิ เมื่อรู้สึกง่วงให้เข้ามานอน
   
• ก่อนนอนควรทำสมองให้โล่ง ปลอดโปร่ง ไม่นำเรื่องเครียด กดดัน ผิดหวัง หรือเสียใจมาคิด ทำจิตใจให้ผ่อนคลายก่อนนอน ใช้กลิ่นเข้ามาช่วยในการนอนหลับ เช่น กลิ่นวานิลลา กลิ่นลาเวนเดอร์ กลิ่นยูคาลิปตัส กลิ่นพิมเสน หรือกลิ่นคาโมมายล์ ที่ช่วยทำให้ผ่อนคลาย บรรเทาความเครียด จิตใจสงบ ปลอดโปร่งและผ่อนคลาย
 
• หลีกเลี่ยงการดื่มกาแฟ ชาที่มีคาเฟอีนหรือน้ำอัดลม เพราะจะทำให้นอนไม่หลับ และลดประสิทธิภาพการนอนหลับ ลดการดื่มแอลกอฮอล์ลงถึงแม้ว่าจะช่วยในเรื่องการนอนหลับหากมากไปอาจส่งผลต่อร่างกายได้
   
• ออกกำลังกายสม่ำเสมอแต่ไม่ควรออกกำลังกายก่อนนอน เพราะจะทำให้ร่างกายมีการตื่นตัวนอนไม่หลับ
   
• รับประทานอาหารที่มีแมกนีเซียมสูง เช่น ถั่วเหลือง ถั่วลิสง อัลมอลด์ เม็ดมะม่วงหิมพานต์ ยอดฟักแม้ว ยอดฟักทอง และกล้วยสุก เพราะแมกนีเซียม ลดอาการซึมเศร้า และมีผลต่อกระบวนการควบคุมการนอนหลับ โดยเป็นตัวที่ช่วยในการสร้างสารเมลาโทนิน นอกจากนั้นอาหารที่มีโปรตีน และฟอสฟอรัสนั้นยังมีแมกนีเซียมด้วย เช่น ธัญพืชไม่ขัดสี ถั่วเมล็ดแห้ง ไข่ ผักใบเขียว